Van grofweg 1700 tot 2000 werd er op de eilanden die we nu kennen als de US Virgin Islands een creooltaal (mengtaal) gesproken, die vooral was gebaseerd op het Nederlands van 17e en 18e eeuwse zeelieden en handelaren. Er zijn heel wat namen voor die taal gebruikt, maar de meest recente namen zijn Virgin Island Dutch Creole en Carriols.
Veel woorden en klanken wijzen vooral op een Zeeuwse/West-Vlaamse oorsprong. Naar mijn op dit moment nog niet echt goed gefundeerde mening, speelde het Vlissingse stadsdialect van die tijd daarin een hoofdrol.
door Marco Evenhuis
Wat opvalt, is dat vooral de woordenschat erg Zeeuws/West-Vlaams is. De klanken lijken meer een Zeeuws-Hollands mengelmoesje, een beetje als de taal van een Zeeuw die zijn best doet Standaardnederlands te spreken. Er zijn op het eerste gezicht nogal wat parallellen met stevig door het Zeeuws beïnvloede brieven van mensen uit de onderste sociale klassen van het Vlissingen van de 17e eeuw (zie het voorbeeld onderaan deze pagina). Het zou bijzonder de moeite zijn om daar eens goed in te duiken.
Onder dat Zeeuws/West-Vlaamse laagje ademt het Virgin Island Dutch Creole overigens vooral Afrika. Verreweg de meeste sprekers waren tot slaaf gemaakte Afrikanen en hun nazaten en zo is het qua accent, intonatie, tempo en andere moeilijk meetbare eigenschappen in de loop der tijd een door en door Afro-Caribische taal geworden. Denk bijvoorbeeld ook aan het Sranan Tongo, de creooltaal van Suriname. Die taal is gebaseerd op het Engels, maar je hoort eigenlijk vooral Afrika.
Inmiddels is het een jaar of veertig geleden dat de laatste moedertaalspreker van het Carriols overleed, mevrouw Alice Stevens (1899 – 1987). Toch is de taal niet dood. Ze wordt in leven gehouden door onderzoeker Gilbert Sprauve, die de taal van mevrouw Stevens leerde, en zijn neef Gylchris Sprauve, die op zijn beurt de taal van zijn oom heeft geleerd.
Neef Gylchris is recent begonnen met het werken aan lesmethodes. Hij wil zo snel mogelijk van twee naar tweehonderd sprekers. Er zijn maar weinig succesverhalen op het gebied van het revitaliseren van zo goed als dode talen, maar gezien Gylchris’ enthousiasme en dat op de eilanden, is het eigenlijk nog niet eens zo’n heel erg irrealistisch streven.
Hieronder een voorbeeld van een mini-lesje Virgin Island Dutch Creole: de dagen van de week in tekst en geluid, gemaakt door Gylchris Sprauve. In het tweede bestand vind je die dagen nog eens, maar nu, met dank aan mijn buurman, telkens na de dag van de week in het Carriols diezelfde dag ook uitgesproken in het hedendaags Vlissings.
opname juli 2026, 67-jarige man uit de lagere middenklasse, net als zijn beide ouders geboren in Vlissingen
Een brief uit Vlissingen anno 1665
Ariaantje Bouwens schrijft een brief aan haar man Pieter Andriessen op 20 april 1665 (corpus Brieven als buit 2, HCA 30-224 via ttps://brievenalsbuit2.ivdnt.org, geraadpleegd 17 juli 2026). Hieronder een geredigeerde transcriptie van een fragment in een aan de uitspraak aangepaste spelling.
“…Een vriendelijke grootenisse zi geskreven aan mien lieve ende welbimende [welbeminde] man Pieter Anderiessen. Ik laate u weten als dat ik nog wel te passe ben met onze kinders ende wi al samen. God zi gelooft van zien groote genade en ik verhoope dat het met u ook zoo is, want ware het anders, het zoude mi van harte leed zien om te horen. Dat weet God die een kender [kenner] van alle harten is.
Voorts zo en is mien skriven niet veel bizonder dan ik u laate weten als dat wi tienge [tiedinge, nieuws] van Klaas Jorissen hebben, alzo het skep [schip] van Pieter Tand tot Frankrike wel geveerd [gevaard] is…”
Wat hierin onder meer opvalt, is de sk-klank waar het Zeeuws (en ook het Vlissings) tegenwoordig sch- hebben. Ook kunnen we aan het voorlaatste woord zien, dat het Vlissings ook toen al vooral een halfopen aa of open ao moeten hebben gehad, waar de plattelandsdialecten van Walcheren toen en ook nu nog een sterk gepalatiseerde gesloten ae laten horen. Er is in de tekst namelijk een klanktegenstelling te zien tussen de ae in woorden als saemen, waere en laete (hoogstwaarschijnlijk te interpreteren als half open of open aa/ao) en de ee in geveerd – ook nu nog wordt de aa voor -rd, -rt of -rs in het Vlissings vaak als gesloten ae uitgesproken: paerd, staert, kaers tegenover maoke, straot, aop.
Op die manier valt er in zowat alle Vlissingse 17e eeuwse brieven wel een taaleigenaardigheidje te ontdekken. En niet zelden blijkt er een parallel met het Carriols.