In Zeeland wordt streektaal traditioneel gezien als onderdeel van het immaterieel cultureel erfgoed. En dat is natuurlijk ook correct. Maar er wordt meestal voorbijgegaan aan het feit dat het veel meer is dan alleen dat. Veel meer dan andere onderdelen van dat immateriële erfgoed speelt het Zeeuws iedere dag weer, elke minuut opnieuw een belangrijke rol in het sociale, maatschappelijke, culturele én economische leven in de provincie.
Het Zeeuws en meertaligheid in zijn algemeenheid, bieden unieke kansen voor de toekomst van Zeeland. Dat verdient een gedegen, professioneel beleid en voldoende middelen om dat uit te voeren.
Hieronder een beknopt overzicht van wat er anno 2026 beleidsmatig wordt gedaan op het gebied van de tweede taal van de provincie Zeeland.
Provincie Zeeland
In de Uitvoeringsagenda Cultuur 2025-2032 komt het woord streektaal één keer voor in een opsomming over immaterieel cultureel erfgoed. Voor wat betreft dat immaterieel cultureel erfgoed stelt de provincie zich tot doel vooral vrijwilligersorganisaties de regie te laten voeren. Zo wordt het beleid grotendeels uitbesteed.
Maar waar blijft dat beleid als er überhaupt nauwelijks capabele vrijwilligersorganisaties zijn die zich bezighouden met de streektaal? En waar blijft de erkenning en het benutten van de waarde en kwaliteiten van het Zeeuws en van meertaligheid op alle andere terreinen buiten die van het erfgoed?
De Nederlandse streektalen, minderheidstalen en dialecten haalden zowaar het toch best beknopte coalitieakkoord van het kabinet Jetten. Maar buitenom die ene vermelding van het woord streektaal in de Uitvoeringsagenda Cultuur is er in het beleid van de Provincie Zeeland vooralsnog niets te vinden dat enig uitzicht biedt op een constructief, toekomstgericht streektaalbeleid.
Aantal sprekers
Het CBS publiceerde in 2021 cijfers over taalgebruik. Ook Ipsos I&O onderzocht het onderwerp in 2019. Op basis van die cijfers, gecombineerd met cijfers van de gemeente Goeree-Overflakkee uit 2020 komen we op de volgende, tamelijk accurate schatting van het percentage en absolute aantal sprekers in Zeeland en op Goeree-Overflakkee omstreeks 2020.
Een belangrijke kanttekening: het aantal gelegenheden waarbij Zeeuws de voertaal is, daalt flink. De taal is dus in het openbare leven lang niet zo prominent aanwezig als deze cijfers doen lijken en ‘verstopt’ zich steeds meer achter de voordeur.
thuistaal (2021)
sprekers (2019)
sprekers (2020)
Erfgoed Zeeland
Toen Zeeland in 1999 na lang lobbyen een streektaalconsulent kreeg (al snel hernoemd tot adviseur streektalen, wat toch een wat passievere rol impliceert), werd die administratief en fysiek ondergebracht bij de kersverse Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland, het tegenwoordige Erfgoed Zeeland.
In 2022 kwam aan het dienstverband van de adviseur streektalen een einde. Op dat moment hield deze functie blijkbaar in alle stilte op te bestaan, want het volledige budget ervoor die kwam in de vergaarbak immaterieel erfgoed terecht. Daarbinnen speelt streektaal nauwelijks nog een rol, terwijl de provincie daar in feite nog wel steeds ieder jaar vele tienduizenden euro’s voor overmaakt conform de afspraken die daar in 1999 over zijn gemaakt. Het is onduidelijk of de provincie daarmee heeft ingestemd of er überhaupt kennis van heeft genomen.
Na 2022 organiseerde Erfgoed Zeeland enkele concerten die enigszins aansloten bij het thema streektaal. Verder waren er op dit vlak geen activiteiten en bevestigde een adviseur Erfgoed in mei 2024 desgevraagd dat van beleid op dit onderwerp geen sprake meer was: ‘Dat moet van de provincie komen’.
Erfgoed Zeeland is een prachtige organisatie die dit jaar het 25-jarig jubileum viert. Zeeland mag daar trots op zijn. Alleen op het gebied van de streektaal is het absoluut niet wat het zou kunnen zijn. Regelmatig aandringen en druk vanuit de media heeft nog geen resultaat gehad.
Investeren in streektaal
Als we Friesland en de randstedelijke provincies buiten beschouwing laten, dan levert een combinatie van de cijfers van het CBS uit 2021 met bedragen uit diverse provinciale cultuurnota’s en begrotingen het volgende beeld op.
| Streektaal als eerste thuistaal (%) | Uitgaven streektaalbeleid 2024 (x 1.000 €) | Uitgaven per inwoner (in eurocenten) | |
| Limburg | 47,9 | 1600 | 184 |
| Drenthe | 31,3 | 600 | 118 |
| Zeeland | 29,6 | 4 | 1 |
| Groningen | 25,5 | 400 | 67 |
| Noord-Brabant | 25 | 640 | 24 |
| Overijssel | 23,6 | 510 | 42 |
| Gelderland | 11,1 | 420 | 19 |
Zêêuwse Dialect Verêêniging
Voorheen de Zeeuwse Vereniging voor Dialectonderzoek heeft in het verleden bergen verzet om onder meer te komen tot de uitgave van het grote Woordenboek der Zeeuwse Dialecten. De afgelopen 25 jaar speelt de vereniging echter geen rol van betekenis meer op het gebied van dialectonderzoek, laat staan op het gebied van een breder streektaalbeleid. Enige wapenfeit uit de recente geschiedenis van de vereniging is een middag in de kerk van Waterlandkerkje met lezingen over klederdracht, folklore en dialect. Daar werd wel nog een bescheiden provinciale subsidie voor verstrekt.
’t Kerkje over ’t Kerkje op kerkje-ellesdiek.nl:
“t Kerkje van Ellesdiek (Ellewoutsdijk) wil een centrum weze voe levensbeschouwing, cultuur en vriendschap. Zeêland, Zeêuwen en Zeêuws è d’r een streepje voor. Nie om wat vremd is te weren, mae om wat a dichtbie is te eêren! Zeêuws, welk Zeêuws dialect ok, is de voertaal in en van ’t Kerkje voe zôvarre a dat zinvol van toepassing is.“
’t Kerkje van Ellesdiek
’t Kerkje presenteert zich niet als zodanig, maar is de facto momenteel hét centrum voor streektaal en cultuur in Zeeland. Er vinden regelmatig kerkdiensten in het Zeeuws plaats, er zijn concerten en andere optredens in het Zeeuws en in andere kleine talen en de communicatie met de buitenwereld verloopt grotendeels in het Zeeuws. Ook zijn er bijbelvertaalgroepen actief en worden er regelmatig Zeeuwse verhalenbundels en dergelijke uitgegeven.
Als er één reeds bestaande organisatie op het gebied van streektaal is, die in staat zou moeten zijn om de culturele kant van het streektaalbeleid richting te geven, dan is het ’t Kerkje wel.
